سایش دندان‌ها یک فرآیند پیش‌رونده است که باعث از دست رفتن تدریجی ساختار مینای دندان می‌شود. این پدیده معمولاً بدون درد شروع می‌شود، اما در صورت پیشرفت می‌تواند حساسیت دندانی، ترک‌خوردگی، تغییر ظاهر و حتی تخریب جدی دندان را ایجاد کند.

خلاصه مقاله:

سایش دندان‌ها یک مشکل خاموش است که معمولاً دیر تشخیص داده می‌شود.
۴ علت اصلی دارد:

1. تماس دندان با دندان
2. عوامل بیرونی و وسایل خارجی
3. اسیدها
4. نیروهای خمشی

در ادامه انواع ساییدگی دندان و راه های پیشگیری و درمان هر یک را بررسی می کنیم.

شناخت نوع سایش، کلید درمان صحیح است. درمان فقط پر کردن دندان نیست؛ باید عامل ایجادکننده اصلاح شود، وگرنه سایش ادامه پیدا می‌کند.

انواع سایش دندان

از نظر علمی، ساییدگی دندان را به چهار گروه اصلی تقسیم می‌کنیم:

• اتریشن (Attrition)
• ابریژن (Abrasions)
• اروژن یا فرسایش شیمیایی (Erosion)
• ابفرکشن (Abfraction)

در ادامه توضیح هر نوع ساییده شدن دندانی را با هم بررسی می کنیم.

سایش اتریشن (Attrition): ساییدگی ناشی از تماس دندان با دندان

اتریشن یعنی از بین رفتن مینا و گاهاً عاج در اثر تماس مستقیم دندان‌های فک بالا و پایین با یکدیگر هنگام جویدن یا دندان‌قروچه (ساییده شدن دندان در خواب).

این نوع سایش 3 علت اصلی دارد:

1. دندان‌قروچه یا فشار دادن دندان‌ها که شایع ترین علت است و معمولا به دلیل استرس، اختلالات خواب یا مشکلات عصبی‌–روانی است.
2. به‌هم‌ریختگی دندانی و تماس‌های غیرنرمال دندان ها با یکدیگر. تماس‌های زودرس و نامنظم باعث سایش نقطه‌ای و سریع می‌شوند.
3. عادات پارافانکشنال مثل فشردن دندان‌ها در هنگام تمرکز، ورزش یا کار اداری.

علائم و پیامدها

• سطوح صاف و صیقلی روی دندان‌ها
• کوتاه‌شدن ارتفاع دندانی
• شکستگی لبه‌های مینا
• حساسیت دندان به حرارت و بخصوص سرما

این نوع ساییدگی منجر به مشکلات زیر می شود:

• از دست رفتن ارتفاع اکلوزال یعنی وقتی سطح تماس دندانهای دو فک دچار سایش شوند، ارتفاع صورت کاهش یافته و فاصله بین نوک بینی و چانه کم می شود که این امر به نوبه خود باعث ایجاد ظاهر مسن تر در افراد می شود.
• درد مفصل فکی (TMJ)
• افزایش ریسک شکستگی و ترک

سایش ابریژن (Abrasion): آسیب مکانیکی از بیرون

این نوع سایش به دلیل از بین رفتن مینا به‌ علت برخورد یک عامل خارجی (غیر از دندان مقابل) با سطح دندان به وجود می آید.

این نوع سایش 4 علت اصلی دارد:

1. مسواک زدن خشن + خمیر دندان‌های ساینده شایع‌ترین علت در عموم مردم است.
2. استفاده از خلال‌دندان، خلال فلزی یا عادات دهانی مثل جویدن ناخن، خودکار، سر مداد.
3. وسایل دندان‌پزشکی یا دندان مصنوعی نامناسب
4. پروتز یا ارتودنسی با تماس غلط. پروتزهای متحرک عموما از قلاب های فلزی جهتِ گیر استفاده می کنند که می تواند باعث خراشیده شدن دندان و در نهایت سایش آن گردد. همین طور پلاک های متحرک ارتودنسی نیز می توانند باعث سایش دندان شوند.

علائم

• فرورفتگی‌های V-شکل در حد فاصل لثه و دندان
• حساسیت به سرما
• سایش نامتقارن روی دندان‌های خاص (چپ یا راست)

سایش اروژن / فرسایش شیمیایی (Erosion): حل شدن شیمیایی مینا

این ساییدگی به دلیل از دست رفتن مینا به‌ علت تماس اسیدها بدون دخالت فشار مکانیکی به وجو می آید.

منابع اسیدی به 2 نوع داخلی و خارجی تقسیم می شوند:

منابع اسیدی داخلی Intrinsic:

• ریفلاکس معده (GERD)
• استفراغ مکرر مثلاً در بارداری، بولیمیا و رفلاکس شدید.
• اختلالات گوارشی مزمن

منابع اسیدی داخلی Extrinsic:

• مصرف نوشیدنی‌های اسیدی مانند: نوشابه، انرژی‌درینک، آبلیمو، سرکه
• میوه‌های بسیار اسیدی مانند: پرتقال، لیمو، کیوی
• مصرف طولانی قرص‌های ویتامین جویدنی
• محیط‌های کاری اسیدی (کارخانه باتری، مواد شیمیایی)

علائم

• مینای نازک و شفاف
• سطح صاف و براق دندان مثل شیشه
• فرو رفتگی‌های قاشقی‌ شکل روی سطوح اکلوزال (Occlusal)
• حساسیت شدید دندانی

ابفرکشن (Abfraction): شکستگی ناشی از تنش خمشی

این نوع سایش به‌ دلیل استرس‌های غیرمحوری و خمشی روی دندان ایجاد می‌شود. یعنی دندان در اثر فشارهای اشتباه معمولاً براکسیسم (دندان قروچه) یا مال‌اوکلوژن (ناهماهنگی بین دندان های فک بالا و پایین) در ناحیهٔ گردن خم می‌شود و مینا می‌شکند.

علل اصلی این نوع ساییده شدن دندان عبارتند از:

• دندان قروچه
• تماس‌های زودرس
• فشارهای اکلوزالی از جهت اشتباه

علائم

• ضایعات V-شکل یا قوس‌دار عمیق در گردن دندان
• معمولاً بدون وجود سایش ناشی از مسواک
• اغلب یک‌طرفه یا در دندان‌های خاص بیشتر

عوامل تشدید کننده سایش دندان

خشکی دهان (Xerostomia)

کاهش بزاق = کاهش خنثی‌سازی اسید = افزایش فرسایش

کاهش بزاق پدیده ایست که باعث بروز تخریب های بسیار شدید در دندان ها می گردد. بزاق نقش لایه محافظ برای کل بافت های دهان از جمله دندان ها دارد و در نبود آن پوسیدگی و همچنین سایش در مدت کوتاه دندان را نابود می کند.

رژیم غذایی نامناسب

• مصرف مداوم خوراکی‌های اسیدی
• نوشیدن مکرر نوشیدنی های اسیدی در طول روز

عادات نادرست

• نگه داشتن نوشابه در دهان
• مکیدن لیمو
• خوردن تنقلات اسیدی مکرر مثل لواشک

اختلالات ترشح بزاق

• بیماری‌های خودایمنی مثل شوگرن
• داروهای ضدافسردگی
• آنتی‌هیستامین‌ها
• سیگار و بسیاری از مواد مخدر

باعث کاهش ترشح بزاق و خشکی دهان میگردند.

پیامدهای نهایی سایش دندانی

• حساسیت شدید
• از دست رفتن زیبایی
• کوتاه شدن دندان‌ها
• تغییر در بایت و درد مفصل
• احتمال نیاز به روکش‌ دندان یا ترمیم های گسترده
• فرسایش تا سطح پالپ یا همان عصب دندان (در موارد شدید)

روش‌های پیشگیری برای عموم مردم

اصلاح مسواک‌زدن

• فشار کم
• مسواک نرم
• اجتناب از حرکات افقی شدید

کنترل براکسیسم

• نایت‌گارد
• مدیریت استرس
• بررسی اختلالات خواب

اصلاح رژیم غذایی

• کاهش نوشیدنی‌های اسیدی
• استفاده از نی
• شستشو با آب بعد از مصرف اسید
• مسواک زدن ۳۰ دقیقه بعد از خوردن خوراکی اسیدی (نه فوراً)

درمان رفلاکس و مشکلات گوارشی

افزایش بزاق

• جویدن آدامس بدون قند
• مصرف آب کافی
• درمان خشکی دهان

درمان سایش دندانی (براساس نوع و شدت)

درمان سایش خفیف

• فلورایدتراپی
• ترمیم کامپوزیت ناحیهٔ سایش
• کنترل عامل اصلی

درمان سایش متوسط

• ترمیم نواحی ابریژن/ابفرکشن
• نایت‌گارد
• اصلاح تماس‌های اکلوزال

درمان سایش شدید

• بازسازی کامل بایت
• لمینت دندان یا انله و روکش
• درمان رفلاکس یا اختلالات زمینه‌ای
• گاهی افزایش ارتفاع عمودی با روش‌های پروتزی